اسماعيل ناظم

95

طب و فلسفه ، علوم طبيعى ( فارسى )

حادث در آينده مرتبط مىسازد و آنچه دو موجود را با يكديگر مرتبط مىسازد ، چيزى جز وجود رابط نيست . اكنون با توجه به تحقق وجود رابط در خارج كه قهرا مقتضى طرفين است ، و با توجه به اينكه موجود حادث كه طرف دوم قضيه است ، هنوز به وقوع نپيوسته است ؛ نتيجه چنين مىشود كه طرف دوم قضيه ، يعنى موجود حادث با موجود اول كه محل است ، موجود است ؛ ولى همهء آثار وجود خارجى بر آن مترتب نيست . اين امر در حقيقت ، نوعى اندماج است كه مرتبه‌اى از موجود با وصف عدم ترتب آثار ، در مرتبه‌اى ديگر با وصف ترتب آثار مندمج باشد . اشكالى كه بر سخن مرحوم استاد علّامه وارد است ، اين است كه گفته مىشود چگونه ممكن است موجودى در خارج تحقق يابد ، ولى آثار خارجى بر آن مترتب نباشد ؟ براى اين پرسش پاسخى وجود ندارد . زيرا موجود بودن در خارج ، معنايى جز منشأ آثار بودن ندارد ، به طورى كه تفكيك آثار خارجى از موجود خارجى همان چيزى است كه براى نشان دادن وجود ذهنى به كار مىرود . بنابراين تصور معنى اندماج و اينكه مرتبه‌اى از موجود خارجى بدون ترتب آثار در مرتبه‌اى ديگر با ترتب آثار موجود است ، بسيار مشكل به نظر مىرسد . حاج ملّا هادى سبزوارى نيز ، كه پيرو مكتب صدر المتألّهين است ، امكان استعدادى را مورد بحث قرار داده و تفاوت‌هاى آن را با امكان ذاتى برشمرده است و چنان‌كه برحسب اصطلاح ، ميان استعداد و امكان استعدادى تفاوت قائل شده است ، به اين ترتيب كه او بين شىء مستعد و شىء مستعدّ له رابطه‌اى را موجود مىداند كه اگر آن را به شىء مستعد نسبت دهند ، استعداد ناميده مىشود و اگر به شىء مستعد له نسبت دهند ، آن را امكان استعدادى مىخوانند ، چنان‌كه مىگويد : قد يوصف الإمكان باستعدادى * و هم بعرفهم سوى استعدادى متكلمين و قاعده بيش‌تر متكلمين از اين قاعده بحث كرده و آن را مورد اشكال قرار داده‌اند ، ولى بر خلاف حكما مفاد آن را نپذيرفته‌اند .